Tansistör nedir ?

Transformatör ( Trafo ) Çeşitleri
a) Döner alanlı transformatör : Sargıları,içlerinden uygun akımlar geçtiğinde döner manyetik alanlar üretecek biçimde yerleştirilmiş çokfazlı transformatör.
b) Emici transformatör : Birincil ve ikincil sargıları,zemin aracılığıyla oluşacak dağılmayı azaltmak amacıyla,sırasıyla yalıtılmış iletkene ve bir cer hattının toprağa dönüş iletkenine seri bağlanmış transformatör.
c) Geçit transformatörü : Tek sargılı bir manyetik devreden oluşan ve bir akım transformatörü oluşturmak
amacıyla , yalıtılmış bir geçit izolatörü üzerine monte edilen aygıt.

d) Gerilim yükseltici ya da gerilim düşürücü transformatör : İkincil gerilimi, başka bir kaynağın verdiği gerilimle birleşen transformatör.

e) Leblanc sistemi transformatör : Üçfazlı bir transformatörde, üçfazlı bir gerilim sistemini ikifazlı bir gerilim sistemine ya da iki fazlı bir gerilim sistemini üç fazlı bir gerilim sistemine dönüştürmeye olanak veren sargı montajı.

f) Scott sistemi transformatör : Tek fazlı iki transformatörden oluşmuş bir bütünde , üç fazlı bir gerilim sistemini iki fazlı bir sisteme ya da ikifazlı bir sistemi üç fazlı bir sisteme dönüştürmeye olanak veren sargı montajı.

g) Sütunlu transformatör : Manyetik devresi,sütun biçiminde iki ya da birçok çekirdekten oluşan transformatör.

Trafo ( Transformatör ) Yapılışı
Yapı bakımından bir demir çekirdek üzerine sarılmış farklı sarımlı iki makaradan oluşur.Makaralardan birisinin uçlarına değiştirilmesi istenen alternatif gerilim uygulanır. Bu makaraya ( veya sargıya ) birinci ( primer ) sargı denir. Uçlarından değiştirilmiş gerilim alındığı diğer makaraya da ikinci ( sekonder ) sargı denir. Birinci makaradan geçen alternatif akım , demir çekirdekte değişken akım meydana getirir. Bu akım büyük bir kısmı diğer makaranın içinden geçer ve onun içinde indüksiyon yoluyla aynı frekanslı bir alternatif elektrik oluşturur. Böylece birinci makaraya verilen güç indüksiyon yoluyla ikinci makaraya iletilmiş olur.
Transformatörlerde ikinci sargı birinciden çok ise yükselten, ikinci sargı birinciye göre daha az ise alçaltan transformatör adını alır.

Transformatörlerin Kullanım Alanları
Transformatörler gerek teknikte gerekse evlerde çokça kullanılmaktadırlar. Evlerdeki kapı zillerinin radyo teyp gibi araçların çalıştırılması için 220 voltluk gerilimi 8-10 volta düşüren alçaltıcı transformatörlere ihtiyaç vardır. Demircilerin kaynak işlerinde kullandıkları transformatörlerin ikinci sargısı birinciye göre çok daha az olan transformatörlerdir. İkinci sargı sayısı elde edilen akım şiddeti çok yüksek olduğundan ısı enerjisiyle (W=i2Rt) demir çiviyi eritmek veya iki metal levhayı birbirine kaynak yapmak mümkündür.

Eğer ikinci sargı tek sarımdan oluşmuş oluklu bir sargı ise ikinci sargıda çok yüksek akım şiddeti elde edilebilir ve bu sarım içine konulan kalay ve kurşun gibi metal parçaları ergitilebilir.Bu uygulama indüksiyon fırınlarının temelini oluşturur. Jeneratörlerden alınan elektrik enerjisinin çok uzak yerlere iletilmesi sırasında nakil hattında ısı şeklindeki kayıpları azaltmak için hatlardaki akım şiddetinin çok küçük dolayısıyla gerilimin çok büyük olması gerekmektedir. ( iletkendeki kayıp güç i2.R den bulunur. ) Böyle bir düzenle jeneratörden alınan 220 voltluk gerilim , önce değiştirme oranı 10.000/500=20 olan bir transformatörle yükseltilir. Böylece gerilim tekrar 220 volta düşürülerek kullanma kolaylığı sağlanmış olur. Örneğin; 10.000 wattlık bir gücü 100 volt gerilim ve 100 Amper akım şiddeti ile iletmek yerine ,10.000 volt gerilim ve 1 Amperlik akım şiddeti ile iletmek daha uygundur. Çünkü enerji nakil iletkenlerinin çok uzun olması nedeniyle dirençleri çok büyüktür.

npn  ve pnp transistör çeşitleri

Birinci şekilde de görüldüğü gibi NPN transistör, N, P ve N tipi yarı iletkenlerden oluşmuştur. Daha kalın olan N maddesi kollektör ( Collector ), kollektöre göre daha ince olan N maddesi emitör ( Emitter ) ve çok ince olan “yaklaşık 0,002mm” P maddesi ise beyz (Base) olarak adlandırılır.

PNP transistör ise daha kalın olan P maddesi kollektör ( Collector ), kollektöre göre daha ince olan P maddesi emitör ( Emitter ) ve çok ince olan “yaklaşık 0,002mm” N maddesi ise beyz (Base) den oluşur.

Buradaki C, B ve E harflerinin anlamları ise

C TOPLAYICI

B TABAN

E YAYICI’dır.

TRANSİSTÖR İÇERİSİNDEKİ HAREKETLER

BJT transistörün çalışmasını taşıyıcının:

1- püskürtülmesi (injection)
2- sürüklenmesi (diffusion) birleşme
3- toplanması (collection)

olarak kısaca anlatabiliriz. Aşağıda NPN bir BJT transistörün içinde oluşan akımlar ve nasıl oluştuğunu gösteren şekle bakalım.

Transistör içinde elektron akışı akım Büyük resim için tıklayınız.

E-B bağlantısı Vee bataryası ile doğru bağlanmıştır. C-B bağlantısı ile Vcc bataryası ile ters bağlanmıştır.

1- Püskürtülme

NPN transistör içinde Elektronlar, emitör bölgesi içinde Çoğunluk taşıyıcılarıdır. E-B bölgesine uygulanan doğru bayas ile, ( Emitor N tipi madde, buraya Vee bataryasının negatif ucu bağlanmış, Beyz P tipi madde ve buraya da VEE bataryasının pozitif ucu bağlanmış. ) elektronlar Vee bataryasının negatif ucundan emitöre girerek beyze doğru püskürtülürler. Emitörden beyz bölgesine püskürtülen elektronlar, emitör akımını oluşturur ve IE olarak adlandırılır.

2- Sürüklenme

Beyz bölgesine giren elektronlar burada azınlık taşıyıcısı oldukları için hareketleri bir sürüklenmedir. Beyz bölgesi çok ince olduğundan, emitörden beyze doğru püskürtülen elektronların ancak bir kısmı buradaki boşluklarla birleşir. Her boşluk-elektron birleşmesinden dolayı yeni bir boşluk oluşur.

Böylece az miktarda elektron beyz bölgesinden VEE bataryasının pozitif terminaline gider. Bu elektron akışı IB beyz akımını oluşturur.

Beyz bölgesinin çok dar olduğunu, bu nedenle çok az boşluk-elektron birleşimi (recombination) oluştuğunu ve bu nedenle de beyz akımının çok küçük değerde olduğunu az önce söylemiştim. Bu akım aynı zamanda kollektor kesim akımı ( Collector Cut-Off current) ICO olarak da adlandırılır.

3- Toplanma

Beyz bölgesinde boşluk-elektron birleşmesi yapamayan oldukça çok sayıdaki elektron beyz içinde pozitif biaslı kollektöre doğru sürüklenerek çekilirler. N tipi kollektör ters biaslı olduğu için buradaki elektronlar VCC bataryasının pozitif ucu tarafından çekilmiş ve kollektör içinde bolca boşluk oluşmuştur. İşte beyzden gelen elektronlar kollektördeki bu boşluklarla birleşir. Her birleşme sonucu açığa bir elektron çıkar. Bu elektronlarda kollektör terminaline bağlı VCC bataryasının pozitif ucu tarafından çekilerek toplanır. Beyz içinde sürüklenen elektronların kollektör tarafından çekilebilmesi için VCC geriliminin, VEE geriliminden daha büyük olması yada başka bir değişle kollektör deki pozitif gerilim değerinin beyz deki pozitif gerilim değerinden daha büyük olması gereklidir. (Vcc – Vee) Bu şekilde oluşan akıma Kollektör Akımı, IC denir.

Şimdi aklınıza şöyle bir sonuç gelebilir.

Eğer Vee gerilimini yeteri kadar büyütürsem beyz bölgesindeki elektronların hepsi beyze bağlı Vee bataryasının pozitif ucu tarafından çekilir ve kollektöre hiç elektron gitmez ve IC akımı oluşmaz. Ya da başka bir değişle Vee bataryasının değerini değiştirerek Ic akımı değiştiririm, yani beyz emitöre göre daha pozitif olduğunda Ic akımı azalır, beyz emitöre göre daha az pozitif olduğunda Ic akımı artar.

Bu doğru mudur?

Eğer beyz maddesi en az emitör kadar kalın olursa doğrudur. Gerçekte beyz o kadar incedir ki; E-B arasına uygulanan gerilim, yani beyzde ki pozitiflik emitör tarafından çok yoğun elektron gelmesini sağlar. Fakat beyz çok ince olduğu için üzerinde az miktarda elektron-boşluk birleşmesi olur. IB akımını bu elektron-boşluk birleşmesi sağladığı için her zaman IB beyz akımı IC kollektör akımından az olacaktır.

Yani buradaki püf noktası beyzin emitör ve kollektöre göre çok ince olmasıdır.

PNP transistör içindeki olayları çok kısa olarak açıklamak yeterli olacaktır.

PNP transistör içinde çoğunluk taşıyıcısı BOŞLUKLAR dır. Bağlanan bataryaların kutupları ters, akım yönleri de ters dir. Yani NPN bir transistörde beyz emitöre göre pozitif, kollektöre göre negatif, kollektör ise hem base hem de emitöre göre pozitif olur. Akım yönleri ise kollektörden içeri doğru, beyz den içeri doğru ve emitörden dışarı doğrudur. PNP bir transistör de beyz emitöre göre negatif, kollektöre göre pozitif, kollektör ise hem base hem de emitöre göre daha negatif olur. Akım yönleri ise kollektörden dışarı doğru, beyz den dışarı doğru ve emitörden içeri doğrudur.

Yukarıdaki paragrafta söylediğimi bir formül olarak yazarsak:

IE=IC+IB

Olup transistör üzerinden geçen akımın denklemidir.

Hatırlanması gereken yada unutulmaması gereken bir nokta da, dikkat edilirse E-B bağlantısı bir diyot gibi, yani PN birleşimi.

Şimdi bir hatırlama yapalım. Bir PN birleşimden akım geçebilmesi için eşik voltajının aşılması gerekir. Bu voltaj değeri silisyum için yaklaşık 0,6V, germanyum için yaklaşık 0.2 volttur. Transistörden akım geçirilebilmesi için beyz-emitör voltajının aşılması gereklidir.

Bu yazı IEEE-ODTU öğrenci kolunun verdiği bir kaynaktan alınıp düzenlenmiştir.Bulduğunuz eksik ya da hatalı bilgileri lütfen bildiriniz.